Sokaktaki bir hayvana yuva açmayı düşünüp geri duranların korkuları genellikle aynıdır: eve alışmaz, hasta çıkar, evdekilere zarar verir. Bu korkular makul sorulardan doğar ve dürüst cevapları var. Çoğu cevap cesaret verici, bazıları da hazırlıklı olmanızı gerektiriyor.
Bu yazı korkuları tek tek ele alıyor. Her birinde ne bildiğimizi ve neyi tam olarak bilmediğimizi söylüyoruz.
Sokak köpeği eve alışır mı?
Kısa cevap: evet. Bu soruya Türkiye'den de bir cevap var. Ankara Üniversitesi'nden araştırmacılar, kentte serbest yaşarken sahiplenilen köpeklerle yaşayan 75 aileye ulaştı. Sonuç, bu köpeklerin yeni evlerine uyum sağlayabildiği yönündeydi.
Ailelerin yüzde 75'i köpeğinin ilk geldiğinde çekingen ya da korkak olduğunu söyledi, yüzde 69'u zamanla olumlu bir değişim gördü. İlk günlerdeki çekingenlik köpeğin bütün hikâyesi değil. Sokaktan alınan köpeklerle barınaktan ya da klinikten gelenler arasında davranış farkı görülmedi. En sık anlatılan konu yüzde 59 ile sahibine aşırı bağlanmaktı: köpek evin içinde peşinizden ayrılmıyor. Bu, size bağlanabildiğini gösterir; yalnız kalmayı ise küçük adımlarla öğretmek gerekir. İkinci sırada yüzde 32 ile kaçma vardı, bu yüzden ilk haftalarda kapı ve tasma önlemleri önemlidir.
Bu köpeklerin çoğu sahiplenildiğinde yavruydu ve anketi gönüllü aileler doldurdu, bu yüzden sonuçlar kesin değil. Yetişkin köpekler için de umut veren bulgular var. Macaristan'da barınakta yaşayan köpeklerle üç kez, onar dakika ilgilenen araştırmacılar, köpeklerin bu kişiyle ayırt edici bir bağ kurmaya başladığını gördü. Hindistan'da sokakta yaşayan yetişkin köpeklerle yapılan bir çalışmada da deneye katılan köpekler insanın parmakla gösterdiği yeri izleyebildi.
İlk günlerde sakin bir köşe her şeyden önce gelir.
Sokak köpeği diye tek bir köpek yok
İnsanlar cinslere gelince ince ayrım yapar: golden uysaldır, doberman korumacıdır der. Sokak köpeğine gelince hepsini tek kalıba koyar, olumsuz ne varsa onun üzerine yazar. Oysa sokakta da çekingeni, oyuncusu, insanı seveni, mesafelisi vardır. Hindistan'daki çalışmanın yazarları da köpeklerin insanla yaşadıklarının kişiliklerini şekillendirdiğini düşünüyor.
Cinsler üzerine kurulan kalıp da sanıldığı kadar sağlam değil. 18.385 köpeğin sahipleriyle yapılan ve 2022'de Science dergisinde yayımlanan bir çalışmaya göre cins, davranış farklarının yalnızca yüzde 9'unu açıklıyor. Araştırmacıların sonucu şu: cinse bakarak tek bir köpeğin nasıl davranacağı bilinemez. Her köpeği kendisi olarak tanımak gerekir, sokaktan gelse de.
Cins köpeğin kolay olduğu düşüncesi de doğru değil. Basık burunlu cinslerde solunum güçlüğü görülür, sıcak havada ve egzersizde ağırlaşabilir. 27.254 köpeğin kayıtlarına bakılan bir çalışmada incelenen 24 kalıtsal hastalığın 10'u cins köpeklerde daha sık, 1'i melezlerde daha sık görüldü, 13'ünde fark çıkmadı.
Travma yaşamış bir köpekse
Şiddet görmüş, uzun süre bağlı tutulmuş ya da kaza geçirmiş bir köpeğin yolu ayrıdır. Belirli bir sesten, elden ya da nesneden korkması kötü huylu olduğunu göstermez, yaşadıklarını anlatır.
Böyle bir köpeğe önce düzen verin: yemek ve gezinti her gün aynı saatte olsun, ne olacağını bilsin. Geri çekilebileceği sessiz bir köşe ayırın, evdeki herkes o köşeye saygı göstersin. Korkusu için cezalandırmayın, ceza korkuyu artırır. Onu korkutan şeylerle karşılaşmayı yavaş yavaş, korkmayacağı ölçüde artırın ve her deneyim iyi bitsin. Korkusu günlük yaşamını zorlaştırıyorsa veteriner hekiminizden ve hayvan davranışı uzmanından destek alabilirsiniz.
Kaç günde alışır?
Sosyal medyada sık gördüğünüz "3 gün, 3 hafta, 3 ay" kuralını duymuş olabilirsiniz. Faydalı bir hatırlatma olabilir ama bilimsel bir takvim değil. Ohio Eyalet Üniversitesi araştırmacıları bunu açıkça söylüyor: bu kuralın bilimsel bir dayanağı yok.
Aynı ekip barınaktan sahiplenilen köpekleri eve geldikten 7, 30, 90 ve 180 gün sonra sordu. 99 aile başladı, 62'si dört ölçümü de tamamladı. Köpekler evin düzenine alıştıkça ayrılma kaygısına bağlı davranışlar altı ayda azaldı. Altı ayın sonunda sahiplerin yüzde 94'ü köpeğinin davranışını iyi ya da mükemmel buldu. Köpeklerin hepsi eve uyum sağlamıştı.
Sokak kedisi ev kedisi olur mu?
Kedide önce şu ayrımı yapmak gerekir: insanı tanıyan bir kedi mi, hiç insan görmemiş bir kedi mi? Evden kopmuş ya da insanlarla büyümüş kedi size yaklaşır, sürtünür, yanınızda yemek yer. Bu kediler eve dönmeye çoğu zaman yatkındır. Yetişkin olması engel değildir: sokakta zor durumda kalmış yetişkin bir kedi, eve geldikten birkaç gün sonra o evde doğup büyümüş gibi davranabilir ve size çok bağlanabilir.
Yalnız insanla hiç temas etmeden büyümüş ve insandan kaçan kedide durum farklıdır. Yavru kedilerin insana alışmasında yaklaşık 2–9. haftalar en duyarlı dönem sayılır, bu yaştaki yavrular için erken başlamak çok şey değiştirir. Amerikan Kedi Hekimleri Birliği, insana hiç alışmamış yavruları dört aylıktan sonra eve alıştırmaya çalışmayı önermiyor: böyle bir kedi için evde yaşamak sürekli stres olabilir. Onun için doğru yardım, kısırlaştırılıp aşılanması ve yaşadığı yerde desteklenmesidir. Bu, yetişkin kedi sahiplenmeyin demek değildir.
Eve aldığınız kediye alan verin, üzerine gitmeyin, evi kendi hızında tanımasına izin verin. Su, mama, kum kabı ve saklanabileceği bir yer yeterli. Girmesini istemediğiniz yerler varsa kediyi değil, o alanları kapatın. Yanına gitmek için onu çekip çıkarmayın, kendisinin size gelmesini bekleyin.
Hasta mıdır, bana ya da evdekilere bulaşır mı?
Sokaktan gelen her hayvanın ilk durağı veteriner kliniği olsun, eve gitmeden önce mümkünse. Çip okutun, genel kontrolden geçirin, aşı ve parazit durumunu sorun. Kedi için bulaşıcı hastalık testlerini de konuşun. Evde başka bir hayvan varsa hekiminiz onay verene kadar ayrı tutun.
İlk kontrol hem dostunuz hem evdekiler için en net başlangıçtır.
Kuduz sorusu sık gelir, bu yüzden açık yazalım. Sağlık Bakanlığı'nın rehberine göre bir hayvana dokunmak ya da onu beslemek, sağlam deriyle temas olduğunda işlem gerektirmez. Isırık ya da tırmıkta ne yapılacağına sağlık ekibi karar verir.
Hamileyseniz en çok duyacağınız konu toksoplazmadır. ABD'nin hastalık kontrol merkezi CDC, kedi kumunun her gün temizlenmesini ve ardından ellerin yıkanmasını öneriyor. Evdeki kedinizden ayrılmanız gerekmez. Kum kabını mümkünse başka biri temizlesin, aklınıza takılanları doktorunuza sorun.
Birinin kayıp dostu olabilir
Sokakta gördüğünüz her hayvan sahipsiz değildir. Çok düzgün bakılmış, tasmalı ya da insana alışkın bir hayvan birinin kayıp dostu olabilir. Bu yüzden önce çipi okutun, sonra çevredeki kayıp ilanlarına bakın. Hayvan sizinle kaldıktan sonra da kimliklendirme ve kayıt yaptırmayı unutmayın: Türkiye'de sahipli kedi ve köpekler için bu zorunludur.
